Rodzaje deliktów - "kradzież"

Autor: Marcin Borowski

Krótko o deliktach

Rozgraniczenie sfery prawa publicznego (ius publicum) i prywatnego (ius privatum) znajdowało swój wyraz także w dwojakim traktowaniu przestępstw. Jedne (crimina publica) godziły wyraźnie w interesy ogółu, podlegały więc represji ze strony organów państwowych, i to w osobnym procesie karnym. Druga kategoria przestępstw, na której się skupimy to tzw. Delikty prywatne (delicta privata). Obejmują one czyny które naruszały wyłącznie dobro jednostki, bądź też grupy tych jednostek. Urzeczywistnienie odpowiedzialności za czyn niedozwolony zależy tu – jak w każdym zobowiązaniu – wyłącznie od tego, czy wierzyciel wykona przysługujące mu uprawnienie. Najważniejsze rodzaje deliktów prawa cywilnego:

1. furtum – kradzież,
2. rapina – rabunek,
3. damnum iniuria datum – bezprawne wyrządzenie szkody,
4. iniuria – zniewaga.

Furtum- definicja i etymologia słowa

Etymologia tego słowa wywodzi się od ferre czyli ,,nieść’’, ,,przenosić’’. Wielu znakomitych prawników podejmowało się zdefiniowania tegoż słowa. Wydaje się, iż najtrafniej dokonał tego Paulus. Kradzieżą zgodnie z jego definicją jest umyślny zabór rzeczy w celu osiągnięcia korzyści, i to albo samej rzeczy, albo jej używania, albo jej posiadania.

,,Furtum est contrectatio rei fraudolosa lucri faciendi gratia vel etami usus eius possessionisve"

Zgodnie z powyższym aby mówić o kradzieży musiały zaistnieć następujące elementy:

1. Akt pozytywny polegający na przywłaszczeniu albo sprzeniewierzeniu cudzej rzeczy znajdującej się we władaniu sprawcy.
2. Tenże akt musiał naruszać prawa innej osoby.
3. Czyn musiał być wbrew woli innej osoby.
4. Po stronie sprawcy musiała być chęć zysku.
5. W prawie Justyniańskim chęć zysku utożsamiono z chęcią popełnienia kradzieży.

Z definicji Paulusa widać, że rzymskie pojęcie kradzieży w ostatecznym swoim ukształtowaniu było bardzo szerokie. Kazuistyczna interpretacja praktyki miała tendencje jeszcze bardziej rozszerzające. Furtum to nie tylko zabór w celu przywłaszczenia rzeczy, która była dotąd w cudzym władaniu, ale także przywłaszczenie sobie rzeczy, która już znajdowała się w rękach sprawcy. Złodziejem (fur) w rozumieniu Rzymian był ponadto „fałszywy wierzyciel” (falsus creditor), a więc oszust, który świadomie przyjmował nienależne mu świadczenie, a także poplecznik i paser, który ukrywał sprawcę kradzieży czy jego łup. Na równi ze złodziejami odpowiadali pomocnicy, w prawie klasycznym także podżegacze czy udzielający porad (G. 3, 202). Przykładowo, pomocnikiem był ten, kto wytrącił poszkodowanemu monety, aby złodziej mógł je zabrać. Natomiast jako udzielenie rady traktowano zachowania polegające na pouczaniu, zachęcaniu lub pobudzaniu złodzieja. Stawali oni do odpowiedzialności karnej gdy udowodniono im, że chcieli aby kradzież została popełniona.

Rodzaje Furtum

Starożytni Rzymianie wyróżniali trzy rodzaje kradzieży:

1. Furtum rei – rzecz ruchoma stanowiąca część majątku właściciela.
2. Furtum usus – osoba dzierżąca cudzą rzecz używa jej bez zgody właściciela (tzw. ,,Kradzież używania’’). W taki sposób popełniał kradzież np. przechowawca, któremu w ogóle nie wolno było używać rzeczy przyjętej w depozyt, a dalej komodatariusz, jeżeli przekroczył granice dozwolonego używania, czy zastawnik, jeżeli używał rzeczy zastawionej bez upoważnienia (G. 3, 196-197)
3. Furtum possessionis – (tzw. ,,kradzież posiadania’’). Chodziło tu o „kradzież rzeczy własnej” (furtum rei suae). Popełniał ją właściciel, jeżeli rzecz formalnie własną zabierał samowolnie uprawnionemu posiadaczowi, np. zastawnikowi (G. 3, 200)

Furtum manifestum i Furtum nec manifestum

Pierwszych wzmianek o tym przestępstwie dowiadujemy się po rekonstrukcji Ustawy XII tablic, a konkretniej tablicy ósmej. Tenże zbiór praw nie definiuje kradzieży jako takiej. Rozróżnia natomiast odpowiedzialność sprawców kradnących jawnie (furtum manifestum) a tych, którzy kradli natomiast w sposób niejawny (furtum nec manifestum).

Złodzieja schwytanego na gorącym uczynku nocą albo z bronią w ręku można było zabić na miejscu po uprzednim wezwaniu świadków (T.8, 12). Prawa tego nie można było jednak naużywać, zwłaszcza jeśli złodzieja można było obezwładnić w inny sposób. W pozostałych przypadkach furtum manifestum złodzieja doprowadzano do magistratury jurysdykcyjnej. Podlegał on karze chłosty i jeśli był osobą wolną, przysądzano go w niewolę okradzionemu, a jeśli był niewolnikiem, po ukaraniu chłostą strącano ze Skały Tarpejskiej. W sytuacji gdy sprawdzą tego czynu była osoba małoletnia, chłostano ją i zobowiązywano do naprawienia wyrządzonej szkody. (G. 3, 189) Warto również wspomnieć, iż wyżej wymienione sankcje wszczynano również w przypadku gdy u sprawcy w wyniku rewizji poszkodowany znalazł skradzioną rzecz. Przeszukanie musiało się odbywać według ściśle określonego, archaicznego rytuału. Otóż poszkodowany miał na sobie wyłącznie przepaskę na biodrach oraz misę w rękach (quaestio lance et licio). (G. 3, 192). W ten sposób, jak pisze Gaius, Rzymianie zapobiegali podrzuceniu czegoś przez prowadzącego rewizję. Te niezwykle surowe kary złagodził pretor, wprowadzając w edykcie jednolitą sankcję. Złodziej musiał zapłacić poczwórną wysokość rzeczy skradzionej (quadruplum). Sprawca furtum nec manifestum był zobowiązany do zapłaty podwójnej wartości rzeczy skradzionej (duplum) (G. 3, 190).

Procesowa ochrona poszkodowanego

Obydwa powództwa (actio furii manifesti i actio furii nec manifesti) były infamujące i należały do actiones poenales, albowiem miały na celu tylko ukaranie sprawcy. Przysądzona grzywna przypadała okradzionemu, którym niekoniecznie musiał być właściciel rzeczy. Wystarczyło, że ponosił ryzyko jej przypadkowej utraty (np. komodatariusz, właściciel statku, zajezdni, stajni). Niezależnie od grzywny złodziej musiał nadto wydać rzecz skradzioną właścicielowi. Można się było tego domagać od niego za pomocą środków petytoryjnych albo za pomocą condicto furtiva (G. 4, 4). Gaius informuje, że wprowadzono ją „z nienawiści do złodziei” (odio furum). Condictiones służyły, do likwidacji bezpodstawnego wzbogacenia. Oczywiście złodziej był też wzbogacony bezpodstawnie, ale condictio w ręku okradzionego właściciela była przypadkiem osobliwym, ponieważ właściciel występował tutaj jako wierzyciel ze względu na własną rzecz.

Tę anomalię prawniczą utrzymywano jednak, ponieważ chodziło o ważne cele praktyczne, o uzupełnienie ochrony właściciela, a ostateczne pognębienie złodzieja.  Szeroko zakreślone pojęcie furtum było korzystne przede wszystkim dla ludzi zamożnych, ich majątki doznawały ochrony przed naruszeniami rozmaitego rodzaju. Natomiast wysokie, pieniężne stawki karne, pozornie równe dla wszystkich, w rzeczywistości silniej odczuwali proletariusze. Przy surowości rzymskiej egzekucji niejeden popadł tą drogą w ścisłą zależność od poszkodowanego.

Uwzględnienie obyczajowej powinności wzajemnego szacunku małżonków było z kolei powodem wprowadzenia szczególnych zasad odpowiedzialności za bezprawne ,,zabranie’’ rzeczy należącej do współmałżonka. Przysługująca poszkodowanemu w takich przypadkach skarga (actio rerum amotarum) pozwalała skutecznie domagać się tylko kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości ,,wyniesionej’’ rzeczy.

Rapina- szczególny rodzaj Furtum

Rodzajem furtum była także kradzież gwałtowna, dokonana połączonymi siłami uzbrojonej bandy (rapina). Zwyczajne środki ochrony stosowane przy furtum zawodziły, ponieważ napastnik miał tu z reguły przewagę nad ofiarą, niełatwo było go ująć na gorącym uczynku i doprowadzić do surowego zasądzenia tak jak przy furtum manifestum. Kiedy więc w ostatnim wieku republiki rabunki nasiliły się znacznie, pretorowie ogłosili w edykcie, że w tych przypadkach zawsze będą udzielali powództwa na poczwórną wartość rzeczy zrabowanych, ale tylko w ciągu roku, potem już tylko na wartość pojedynczą. W ten sposób powstał delikt, rozwijany później przez jurysprudencję i cesarzy (G. 3, 209). Tę samą sankcję rozciągnął pretor na kradzież dokonaną przy okazji pożaru, zawalenia budynku lub awarii morskiej. Justynian uznał rabunek za czwarty delikt prawa cywilnego. Powództwo z tego tytułu, actio vi bonorum raptorum, miało w prawie klasycznym jeszcze czysto penalny charakter i dlatego kumulowało się z powództwami odszkodowawczymi (G. 4, 8). Justynian nadał mu charakter „mieszany”: w poczwórnej należności od sprawcy mieściło się odszkodowanie i potrójna wartość jako kara. Podobnie jak przy kradzieży, tak i przy rabunku na sprawcę spadała infamia nie tylko w wyniku zasądzenia z a. vi bonorum raptorum, ale także wtedy, gdy zdołał zlikwidować sprawę przez ugodę z poszkodowanym (G. 4, 182).

Wszędzie tam, gdzie w źródłach omawia się delikty, furtum wysunięte jest na czoło (np. G. 3, 182). Zwraca też uwagę nadzwyczajne bogactwo materiału kazuistycznego, zebranego w ustawodawstwie Justyniana na temat kradzieży. Widocznie chodziło o częste i ważne zjawisko.

 

Bibliografia:

1. Władysław Rozwadowski, ,,Prawo Rzymskie zarys wykłady wraz z wyborem źródeł’’.
2. Władysław Rozwadowski, ,, Gai Institutiones’’.
3. Wojciech Dajczak, Tomasz Giaro, Franciszek Longchamps de Bergier, ,,Prawo Rzymskie u podstaw prawa prywatnego’’.
4. Kazimierz Kolańczyk, ,,Prawo Rzymskie’’.
5. Maria Zabłocka, Jan Zabłocki, ,,Ustawa XII tablic. Tekst, tłumaczenie, objaśnienia’’

Proces tworzenia się państwa polskiego w X wieku

Autor: Maja Rudzka

Kształtowanie się państwa polskiego ma swój początek już w wieku IX. Okres ten przypisuje się do epoki średniowiecza i zarazem panowania pierwszego potwierdzonego w źródłach władcy z rodu Piastów- Mieszka I, który podczas swojego sprawowania władzy na ziemiach polskich, bardzo przyczynił się do rozwoju państwa. Pierwsze lata „wieku średniego”, to czas przemieszczania się wielu plemion w poszukiwaniu nowych siedzib. Proces tworzenia się państwa polskiego datuje się jednak głównie na wiek X i to właśnie będzie tematem mojej pracy.

Ziemie polskie w IX i X w. zamieszkiwane były przez rozmaite plemiona. Tereny dzisiejszej południowej Polski zajmowali Opolanie, Wiślanie, Ślężanie i Trzebowianie. Nad jeziorem Gopło zlokalizowano Goplan, zaś na wschód od nich plemiona Mazowszan i Lędzian. Na północ od Trzebowian znajdowały się natomiast siedziby Dziadoszan, którzy graniczyli z potężnym plemieniem Polan, zajmującym dorzecze Warty i Noteci. Z podanych szczepów możemy podać jednak dwa główne, które przejęły inicjatywę zjednoczeniową prawdopodobnie już na początku IX w. Pierwsze ruchy państwotwórcze zauważa się albowiem na ziemiach plemienia Wiślan, gdzie na terenie dzisiejszej Małopolski działała sprawnie funkcjonująca organizacja grodowo- plemienna. Niestety pod wpływem sąsiada - Państwa Wielkomorawskiego - rozwój został zahamowany, a jak przypuszczają historycy, ich ziemie zaanektowane.

Drugim plemieniem, które w sposób szczególny zasługuje na uwagę są Polanie. To właśnie oni w pierwszej połowie X w. rozpoczęli skuteczną ekspansję terytorialną, wchłaniając do swojego państwa takie grody jak Poznań, Gniezno czy Ostrów Lednicki. W tym wypadku możemy powiedzieć więc, że państwo polskie powstało z połączenia i zjednoczenia plemion zamieszkujących tereny pomiędzy Wisłą i Odrą. Dodatkowo, najbardziej aktywną ekspansję Polan zauważamy w okresie panowania Mieszka I, który władzę na terenie państwa polskiego sprawuje od ok. 960- 992r.

Ów władca z rodu Piastów zarządzał nowo tworzącym się państwem bardzo rozsądnie i konsekwentnie. Zachowane źródła pozwalają twierdzić, że Mieszko I był utalentowanym wodzem, sprawnym politykiem i charyzmatycznym władcą. Prowadził zręczne działania dyplomatyczne, zawierając sojusze ze Szwecją, Czechami i Świętym Cesarstwem Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W roku 963 dopiero powstałe państwo Polan, rozpoczęło ekspansję w kierunku północno- zachodnim oraz południowym. Rozpoczęły się starcia z Wieletami, które zakończone dopiero w 972r. po wygranej przez Mieszka I bitwie pod Cedynią, zaowocowały przyłączeniem Pomorza Zachodniego do ziem Polski. Z licznych źródeł wiemy także, że za panowania władcy podczas skutecznych działań militarnych, do państwa Polan przyłączono także Mazowsze, Śląsk oraz Małopolskę. Nie bez przyczyny historycy twierdzą, iż miało ono charakter patrymonialno- militarny. W całości należało do Mieszka I i miało mocno rozwiniętą sferę militarną. W dziele „Historia Polski” N. Daviesa czytamy również, że elitę władzy tworzyła grupa jego wojowników, w której skład wchodzili oprócz Słowian także Normanowie.

Od zachodu państwo Mieszka graniczyło z Cesarstwem Niemieckim, zaś od południa ze schrystianizowanymi Czechami. Ważną datą dla historii państwa polskiego jest rok 965, kiedy to doszło do ślubu głowy państwa z córką czeskiego księcia- Dobrawą. Był to niewątpliwie ruch strategiczny, który miał poprawić stosunki między krajami i w 966r. doprowadził do przyjęcia chrztu przez władcę polskiego. Dla Mieszka I i jego najbliższych współpracowników był on momentem przełomowym w dziejach państwa Polan. Rozpoczynał długi okres chrystianizacji, wprowadzenia religii,  która na dotąd zamieszkałych przez pogan terenach, napotykała liczne trudności. Chrzest księcia, kojarzony jednoznacznie z Chrztem Polski był krokiem do wejścia państwa w zachodni krąg kultury chrześcijańskiej i znacznie zwiększył jego prestiż pośród innych narodów europejskich. Kraj Polan widoczny  był od tamtej pory na arenie międzynarodowej jako kraj cywilizowany, posiadający zwierzchnictwo papieża. Oprócz tego, przybyli z innych krajów z kapłani, przyczynili się do rozwoju kultury i oświaty oraz rozpoczął się proces tworzenia struktur organizacji kościelnej, która w tym czasie była też istotnym elementem aparatu administracyjnego.

Stosunki państwa polskiego z Czechami pogorszyły się nieco tuż po śmierci Dobrawy. W wyniku walk, Mieszko I przyłączył do ziem Polski Śląsk oraz dawne terytoria należące do plemienia Wiślan. Pod koniec jego panowania (ok. 992r.) zostaje wydany dokument o nazwie Diagome Iudex, w którym opisano już ostateczne granice państwa (po śmierci Mieszka uległy one zmianie) oraz dochodzi do powierzenia kraju pod opiekę Stolicy Apostolskiej. Do dziś nie są znane przyczyny takiej decyzji, a sam dokument posiada wiele możliwości interpretacyjnych.

Dzięki nieustannym walkom oraz próbom rozszerzenia terytorium przez następnych władców, państwo polskie po śmierci Mieszka I (922r.) rozwijało się bardzo dynamicznie. Najważniejsze ziemie, które stały się przyczyną sporów z państwami sąsiadującymi to przede wszystkim Śląsk, Milsko, Pomorze, Łużyce, Miśnia, Grody Czerwieńskie oraz Morawy. Ziemie te miały wielkie znaczenie zarówno gospodarcze jak i polityczne. Tuż po przejęciu tronu przez jedynego wspólnego syna Mieszka I i Dobrawy - Bolesława zwanego Chrobrym, który sprawował władzę aż do 1025r., - zauważamy postępującą współpracę z Cesarstwem.

Plan Balcerowicza- droga do gospodarki wolnorynkowej

Autor: Marcin Borowski

Sytuacja Polski i stan jej gospodarki w roku 1989

a) Aspekt polityczny.

4 VI 1989 r. jest datą przełomową w historii naszego kraju. Odbyły się wtedy częściowo wolne wybory dzięki słynnym obradom Okrągłego stołu. Bezapelacyjne zwycięstwo odniosła opozycyjna Solidarność , zdobywając w Sejmie Kontraktowym 35% mandatów (100% możliwych do zdobycia) i 99% w Senacie.    Historycznym, pierwszym Prezesem Rady Ministrów, nie wywodzącym się z obozu komunistycznego na przestrzeni blisko 50 lat, został Tadeusz Mazowiecki. Premierem pierwszego niekomunistycznego rządu w powojennej historii Polski został Tadeusz Mazowiecki. Ministrem finansów w swoim rządzie mianował on ówczesnego doktora ekonomii Leszka Balcerowicza. Rada Ministrów była zdeterminowana by wdrożyć plan naprawy państwa, jego sytuacji ekonomicznej wymagającej stabilizacji, oraz wprowadzić przez transformację gospodarczą system wolnorynkowy.

b) Stan makroekonomiczny gospodarki.

Krajowa gospodarka w drugiej części lat osiemdziesiątych była w fatalnej kondycji. Jednym z  najpoważniejszych problemów był niezwykle wysoki wskaźnik cen wszelkiego rodzaju towarów i usług. Moment kulminacyjny można było zaobserwować w 1989 roku kiedy to stopa inflacji wynosiła prawie 350 % przy czym nieprzerwanie miała tendencję rosnącą. Bezpośrednią przyczyną tego zjawiska był fakt drukowania i wprowadzania do obiegu ogromnych ilości tzw. 'pieniądza pustego'. Działo się to pod wpływem rosnących w siłę związków zawodowych i pracowników, których żądania mogły zostać zaspokojone jedynie w taki sposób. W tamtym okresie podaż w stosunku do popytu była zdecydowanie niewystarczająca, dlatego na porządku dziennym były niedobory na rynku, a co za tym idzie wielkie kolejki, przydziały, kartki i 'czarny rynek'. Transakcji częściej niż dotychczas dokonywano w dewizach a to ze względu na brak stabilności Złotego, który w owych czasach był niewymienialny na inne waluty, a po części również na towary. Cały system cen, podporządkowany gospodarce planowanej centralnie, był zdeformowany. Realna stopa procentowa była ujemna, stawki płac, ceny produktów i marże zostały usztywnione. Budżet Polski cechował wysoki deficyt. W końcówce lat osiemdziesiątych znajdował się na poziomie 3% PKB w skali roku. Również poziom życia obywateli odbiegał znacząco od wszelkich standardów.

c) System gospodarczy i jej struktura.

Jak we wszystkich krajach zza tzw. 'żelaznej kurtyny' tak i w Polsce gospodarka była podporządkowana sektorowi państwowemu. Była zdominowana przez własność państwową. Produkcja jak i konsumpcja były przez aparat państwowy regulowane, co czyniło gospodarkę wysoce nieefektywną. Podaż nie była regulowana przez popyt lecz przez odgórne nakazy i zakazy. Gospodarka centralnie sterowana charakteryzowała się protekcjonizmem państwowym oraz antyimportową, socjalistyczną ideologią. Struktura tejże gospodarki w naszym kraju cechowała wielka dysproporcjonalność. Duże znaczenie miał w niej przemysł ciężki oraz rolnictwo. Sektor usług w porównaniu z sektorem przemysłowym był wyraźnie niedorozwinięty gdyż stanowił w strukturze środków trwałych jedynie 4% (około 68% obecnie). W Polsce istniał mocny nacisk na wzrost ilościowy, a nie jakościowy co prowadziło do dużego zacofania technicznego. Eksport i import był w bardzo dużym stopniu uzależniony od Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. 

d) Zadłużenie zagraniczne.

Dług wobec państw Zachodu stanowił wielkie brzemię dla gospodarki Polski. Wzrastał on zwłaszcza w latach 70-tych. Kredyty nie spożytkowane zostały w dobry sposób, bowiem tylko 20% przeznaczono na inwestycje. W 1989 roku nasz dług wynosił 41 mld dolarów (Wykres nr 3).

Plan Balcerowicza

W bardzo krótkim czasie, w ciągu kilku miesięcy Leszek Balcerowicz, Minister Finansów wraz ze współpracownikami opracował program transformacji gospodarczej. Jego publikacja miała miejsce w Październiku 1989 roku. Niespełna dwa miesiące później Plan został zaaprobowany przez Parlament. Zakładał gruntowną przebudowę we wszystkich dziedzinach gospodarki. Dzień wejścia w życie ustalono na 1 stycznia 1990 roku.

Całą operację transformacji można podzielić na dwie części:

1. pierwsza w granicach kilku miesięcy miała na celu osiągnięcie stabilizacji gospodarczej i likwidację inflacji,
2. druga, wieloletnia, zakładała przekształcenia instytucjonalne i  rzeczowe polskiej gospodarki.

a) Podstawa prawna przechodzenia do gospodarki rynkowej - 10 ustaw.

1. Ustawa o prawie bankowym. Zakazywała finansowania deficytu budżetowego przez bank centralny i uniemożliwiała nieograniczoną emisję pieniądza bez pokrycia.
2. Ustawa o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych. Likwidowała gwarancję istnienia wszystkich przedsiębiorstw państwowych niezależnie od ich wyników finansowych i efektywności produkcji oraz pozwalała na przeprowadzanie postępowania upadłościowego przedsiębiorstw nieefektywnych.
3. Ustawa o kredytowaniu. Znosiła preferencje kredytowe dla przedsiębiorstw  państwowych i wiązała stopę oprocentowania kredytów ze stopą inflacji.
4. Ustawa o działalności gospodarczej prowadzonej przez inwestorów zagranicznych. Zobowiązywała przedsiębiorstwa zagraniczne do odsprzedawania dewiz państwu po ustalonym przez bank centralny kursie, zapowiadała możliwość wywozu zysków za granicę i zwalniała przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym od płacenia popiwku.
5. Ustawa o nowych zasadach opodatkowania. Wprowadzała jednolite zasady płacenia podatków we wszystkich sektorach gospodarki.
6. Ustawa o prawie celnym. Wprowadzała jednakowe dla wszystkich podmiotów gospodarczych zasady clenia towarów importowanych.
7. Ustawa o prawie dewizowym. Likwidowała państwowy monopol w handlu zagranicznym i wprowadzała wewnętrzną wymienialność złotówki, a także zobowiązywała przedsiębiorstwa do odsprzedawania państwu zarobionych dewiz.
8. Ustawa o podatku od wzrostu wynagrodzeń. Ograniczała wzrost płac nominalnych w przedsiębiorstwach w stosunku do realnego wzrostu cen (wprowadzając tzw. popiwek).
9. Ustawa o szczególnych warunkach zwalniania pracowników. Stwarzała nowe przepisy chroniące ludzi zwalnianych z pracy (zwłaszcza w drodze zwolnień grupowych), zapewniała odprawę finansową przy zwolnieniu i wprowadzała okresowe zasiłki dla bezrobotnych.
10. Ustawa o zatrudnieniu. Unieważniała ustawę o osobach uchylających się od obowiązku pracy oraz zmieniała zasady funkcjonowania biur pośrednictwa pracy.

b) Stabilizacja makroekonomiczna i sposoby obniżania inflacji. 

Program stabilizacyjny miał doprowadzić do równowagi makroekonomicznej, czyli w głównej mierze zwalczyć gigantyczną inflację (czasami zwaną hiperinflacją) i uporać się z powszechnymi niedoborami rynkowymi. Rada Ministrów zdecydowała się na szybki tryb realizowania reform, co zostało później nazwane szokiem kontrolowanym. Podstawowym narzędziem programu była liberalizacja cen. Dotyczyła ona prawie 90% obrotów. Uwolnienie cen od nakazów i zakazów aparatu państwowego spowodowało na początku lat 90-tych ich znaczne wywindowanie. Wzrost ten na początku działał głównie na sferę popytu, co wiązało się z likwidacją kolejek w sklepach, będących nieodzownym elementem realnego socjalizmu. Z czasem obserwowano już regulacje podaży tak u producentów jak i dostawców. W niezwykle krótkim czasie nasza gospodarka przestała być gospodarką niedoborów. Liberalizacji cen towarzyszyły stabilizatory- tzw. kotwice antyinflacyjne, które były narzędziami w walce z inflacją. Restrykcyjna polityka dochodowa państwa - czyli zamrożenie płac. Do osiągnięcia równowagi rynkowej niezbędna była kontrola płac, która uniemożliwiała ich wzrost  proporcjonalnie do wzrostu cen detalicznych. Ponadto wprowadzono tzw. popiwek czyli podatek od ponad normatywnego wzrostu wynagrodzeń. Fundusz płac był indeksowany współczynnikiem inflacji mnożonym w styczniu 1990 przez 0.2, od lutego do kwietnia 1990 przez 0.3, a potem przez 0.6.  Płace były więc podnoszone w określonej proporcji do rzeczywistego wzrostu cen a na każdą większą podwyżkę nakładano podatek. Istotną rolę odgrywał również Narodowy Bank Polski, którego restrykcyjna polityka pieniężna bezpośrednio przyczyniła się do zahamowania szybkiego wzrostu inflacji. Najważniejszymi instrumentami, którymi organ ten się posługiwał były stopa procentowa, zmieniana co miesiąc, będąca bodźcem do ograniczenia konsumpcji i zwiększania oszczędności oraz stały, ujednolicony kurs walutowy. W dużym stopniu ograniczone zostały wydatki publiczne. W 1990 roku zmniejszono je o 24% w stosunku do roku 1989. Państwo wprowadziło duży pakiet oszczędnościowy. Ustalono wysoką stopę podatku dochodowego od przedsiębiorstw, instytucji i ludności (początkowo równą 50%, później zredukowaną do 40%), dużą dywidendę od funduszu założycielskiego (40%), podatek od funduszu wynagrodzeń, wspomniany już popiwek, a także wysokie składki  na  ZUS (43, a potem 48%). Ponadto warte odnotowania było wprowadzenie instytucji długu publicznego oraz liberalizacja handlu zagranicznego i zmiana polityki dewizowej. 

c) Budowanie kapitalizmu - transformacja systemowa państwa.

Transformacja systemowa, czyli przejście od gospodarki planowanej centralnie do gospodarki rynkowej, wiązała się ściśle ze zmianą ustroju politycznego. Wyróżniamy jej dwa elementy:

• Tworzenie rynkowych warunków działania wszelkich jednostek gospodarczych.
• Przekształcenie tzw. infrastruktury systemowej, czyli duży zakres zmian instytucjonalnych.

Mechanizm regulujący działanie gospodarki planowej musiał zostać zastąpiony mechanizmem wolnorynkowym. Ta zmiana musiała zostać dokonana na kilku płaszczyznach:

1. Główny podmiot gospodarczy czyli państwo musiało zostać zastąpione przez przedsiębiorstwa niezależne, samodzielne i autonomiczne. W gestii państwa pozostaje jedynie stanowienie prawa a nie wydawanie dyrektyw indywidualnych.
2. Liberalizacja prawa własności, dzięki której w Polsce w latach 1990-1993 utworzono ponad 1.000.000 nowych prywatnych firm.
3. Odejście od dotacji państwowych tak na produkcję wielu towarów jak i konsumpcję niektórych grup ludzi. Doprowadziło to do zrównoważenia podaży z popytem. Również pierwsze przejawy reklamy i marketingu. 
4. Niesprawne przedsiębiorstwa ulegały mechanizmom eliminacji. W związku z tym część została zlikwidowana, a część zbankrutowała. Zmienił się przez to udział w PKB poszczególnych sektorów gospodarki (wykres nr 4 i 5)
5. W szybkim tempie rosła liczba prywatnych podmiotów gospodarczych. Jednocześnie wielkie przedsiębiorstwa ulegały redukcjom i nastąpiła demonopolizacja różnych gałęzi gospodarczych. Doszło zatem do dekoncentracji organizacyjnej gospodarki, dzięki której zwiększyła się konkurencja po stronie podaży.
6. Liberalizacja handlu zagranicznego przyczyniła się do tego, że Polska gospodarczo stała się silniej powiązana z krajami Zachodu. (Wykres nr 6 i 7)
7. Liberalizacja rynku pracy- wolny przepływ siły roboczej i pojawienie się bezrobocia.
8. Liberalizacja rynku kapitałowego- ujednolicenie stopy procentowej dla wszystkich podmiotów gospodarczych.
9. Rynek pieniężny. Wzrost roli Złotego, który wyparł obce waluty z obiegu.
10. Rynek walutowy. Relacje popytu i podaży stanowią o cenach walut obcych. Powstają kantory znajdujące się w rękach prywatnych.

Przekształcenia własnościowe były nieodzowną częścią zmian instytucjonalnych w Polsce. Spośród trzech sposobów przekształceń zdecydowanie dominowała prywatyzacja. Stosowano jej 2 metody:

• Kapitałową- dotyczyła tylko dużych przedsiębiorstw o dobrej kondycji finansowej
• Przez likwidację- łatwiejsza do przeprowadzenia lecz niosła za sobą bezrobocie. Nie było również dostatecznego popytu na likwidowane firmy.

Istotnym elementem transformacji systemowej była komercjalizacja – przekształcenie przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, w celu późniejszej prywatyzacji.  Przekształcenia własnościowe przyniosły znaczącą poprawę ich efektywności, racjonalizację zatrudnienia, wzrost wydajności pracy, obniżkę kosztów i szerokie zastosowanie nowoczesnych technologii produkcji oraz metod zarządzania firmą.

Negatywne efekty transformacji.

W latach 1990 - 91 polska gospodarka wpadła w recesję. Spadła produkcja przemysłowa oraz rolnicza i zmniejszyła się liczba budowanych mieszkań. Pojawiło się bezrobocie, będące wcześniej zjawiskiem nieznanym. Ściśle wiązało się z nim ubożenie dużych grup społeczeństwa, których warunki bytowe uległy znacznemu pogorszeniu.

a) Zjawiska niemożliwe do uniknięcia, będące piętnem poprzedniego systemu.

Spadek PKB rzędu 18-20% w latach 1990 – 91 spowodowana zmniejszeniem nakładów inwestycyjnych.

Pojawienie się bezrobocia (wykres nr 8)

Pogorszenie się sytuacji sfery budżetowej. Mniejsze wpływy do budżetu wiązały się z koniecznością redukcji wydatków.

Wysoki wzrost cen w pierwszych miesiącach transformacji i spadek płac realnych.

b) Najczęściej podnoszone zarzuty wobec Planu Balcerowicza.

Zerwanie z polityką protekcjonizmu i identyczne traktowanie wszelkich podmiotów gospodarczych, również tych najwrażliwszych, które najbardziej odczuły wprowadzenie mechanizmów rynkowych.

Zbyt wysoka skala dewaluacji połączoną z za długim utrzymywaniem zaniżonego kursu dolara.

Wysokie obciążenia podatkowe przedsiębiorstw państwowych, hamujące rozwój inwestycji.

Za duży zakres liberalizacji handlu zagranicznego. Polscy producenci krajowi byli wystawieni na wyniszczającą konkurencję zagranicznych przedsiębiorstw.

Sukces Planu Balcerowicza.

Tytułem podsumowania stwierdzam, iż Plan Balcerowicza, mimo głosów krytyki, odniósł sukces. Najważniejsze elementy składające się na ów sukces:

1. Pozytywne zmiany w strukturze gospodarki.
2. Uruchomienie i rozwój mechanizmów rynkowych kształtujących odtąd polską gospodarkę- koniec z problemami niedoborów i kolejek.
3. Powstanie rynku kapitałowego.
4. Likwidacja deficytu budżetowego.
5. Umocnienie  złotego.
6. Rozpoczęcie procesów prywatyzacyjnych i demonopolizacyjnych w gospodarce.
7. Stały wzrost gospodarczy od 1992 roku.
8. Zahamowanie inflacji.
9. Otwarcie gospodarki na świat. 

Bibliografia:

1. Balcerowicz Leszek, “Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok”, PWN,     Warszawa 1997
2. Belka Marek, Trzeciakowski Witold, “Dynamika transformacji polskiej gospodarki”, Poltext,   Warszawa 1997
3. Balcerowicz Leszek, “800 dni”,  Polityka SP,  Warszawa 2009
4. Rocznik statystyczny  GUS 1994
5. ,,Nowa Encyklopedia Powszechna PWN”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996
6. Oficjalna strona internetowa Głównego Urzędu Statystycznego http://www.stat.gov.pl/gus 
7. Oficjalna strona internetowa profesora Leszka Balcerowicza http://www.balcerowicz.pl/pl