Plan Balcerowicza- droga do gospodarki wolnorynkowej

Autor: Marcin Borowski

Sytuacja Polski i stan jej gospodarki w roku 1989

a) Aspekt polityczny.

4 VI 1989 r. jest datą przełomową w historii naszego kraju. Odbyły się wtedy częściowo wolne wybory dzięki słynnym obradom Okrągłego stołu. Bezapelacyjne zwycięstwo odniosła opozycyjna Solidarność , zdobywając w Sejmie Kontraktowym 35% mandatów (100% możliwych do zdobycia) i 99% w Senacie.    Historycznym, pierwszym Prezesem Rady Ministrów, nie wywodzącym się z obozu komunistycznego na przestrzeni blisko 50 lat, został Tadeusz Mazowiecki. Premierem pierwszego niekomunistycznego rządu w powojennej historii Polski został Tadeusz Mazowiecki. Ministrem finansów w swoim rządzie mianował on ówczesnego doktora ekonomii Leszka Balcerowicza. Rada Ministrów była zdeterminowana by wdrożyć plan naprawy państwa, jego sytuacji ekonomicznej wymagającej stabilizacji, oraz wprowadzić przez transformację gospodarczą system wolnorynkowy.

b) Stan makroekonomiczny gospodarki.

Krajowa gospodarka w drugiej części lat osiemdziesiątych była w fatalnej kondycji. Jednym z  najpoważniejszych problemów był niezwykle wysoki wskaźnik cen wszelkiego rodzaju towarów i usług. Moment kulminacyjny można było zaobserwować w 1989 roku kiedy to stopa inflacji wynosiła prawie 350 % przy czym nieprzerwanie miała tendencję rosnącą. Bezpośrednią przyczyną tego zjawiska był fakt drukowania i wprowadzania do obiegu ogromnych ilości tzw. 'pieniądza pustego'. Działo się to pod wpływem rosnących w siłę związków zawodowych i pracowników, których żądania mogły zostać zaspokojone jedynie w taki sposób. W tamtym okresie podaż w stosunku do popytu była zdecydowanie niewystarczająca, dlatego na porządku dziennym były niedobory na rynku, a co za tym idzie wielkie kolejki, przydziały, kartki i 'czarny rynek'. Transakcji częściej niż dotychczas dokonywano w dewizach a to ze względu na brak stabilności Złotego, który w owych czasach był niewymienialny na inne waluty, a po części również na towary. Cały system cen, podporządkowany gospodarce planowanej centralnie, był zdeformowany. Realna stopa procentowa była ujemna, stawki płac, ceny produktów i marże zostały usztywnione. Budżet Polski cechował wysoki deficyt. W końcówce lat osiemdziesiątych znajdował się na poziomie 3% PKB w skali roku. Również poziom życia obywateli odbiegał znacząco od wszelkich standardów.

c) System gospodarczy i jej struktura.

Jak we wszystkich krajach zza tzw. 'żelaznej kurtyny' tak i w Polsce gospodarka była podporządkowana sektorowi państwowemu. Była zdominowana przez własność państwową. Produkcja jak i konsumpcja były przez aparat państwowy regulowane, co czyniło gospodarkę wysoce nieefektywną. Podaż nie była regulowana przez popyt lecz przez odgórne nakazy i zakazy. Gospodarka centralnie sterowana charakteryzowała się protekcjonizmem państwowym oraz antyimportową, socjalistyczną ideologią. Struktura tejże gospodarki w naszym kraju cechowała wielka dysproporcjonalność. Duże znaczenie miał w niej przemysł ciężki oraz rolnictwo. Sektor usług w porównaniu z sektorem przemysłowym był wyraźnie niedorozwinięty gdyż stanowił w strukturze środków trwałych jedynie 4% (około 68% obecnie). W Polsce istniał mocny nacisk na wzrost ilościowy, a nie jakościowy co prowadziło do dużego zacofania technicznego. Eksport i import był w bardzo dużym stopniu uzależniony od Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. 

d) Zadłużenie zagraniczne.

Dług wobec państw Zachodu stanowił wielkie brzemię dla gospodarki Polski. Wzrastał on zwłaszcza w latach 70-tych. Kredyty nie spożytkowane zostały w dobry sposób, bowiem tylko 20% przeznaczono na inwestycje. W 1989 roku nasz dług wynosił 41 mld dolarów (Wykres nr 3).

Plan Balcerowicza

W bardzo krótkim czasie, w ciągu kilku miesięcy Leszek Balcerowicz, Minister Finansów wraz ze współpracownikami opracował program transformacji gospodarczej. Jego publikacja miała miejsce w Październiku 1989 roku. Niespełna dwa miesiące później Plan został zaaprobowany przez Parlament. Zakładał gruntowną przebudowę we wszystkich dziedzinach gospodarki. Dzień wejścia w życie ustalono na 1 stycznia 1990 roku.

Całą operację transformacji można podzielić na dwie części:

1. pierwsza w granicach kilku miesięcy miała na celu osiągnięcie stabilizacji gospodarczej i likwidację inflacji,
2. druga, wieloletnia, zakładała przekształcenia instytucjonalne i  rzeczowe polskiej gospodarki.

a) Podstawa prawna przechodzenia do gospodarki rynkowej - 10 ustaw.

1. Ustawa o prawie bankowym. Zakazywała finansowania deficytu budżetowego przez bank centralny i uniemożliwiała nieograniczoną emisję pieniądza bez pokrycia.
2. Ustawa o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych. Likwidowała gwarancję istnienia wszystkich przedsiębiorstw państwowych niezależnie od ich wyników finansowych i efektywności produkcji oraz pozwalała na przeprowadzanie postępowania upadłościowego przedsiębiorstw nieefektywnych.
3. Ustawa o kredytowaniu. Znosiła preferencje kredytowe dla przedsiębiorstw  państwowych i wiązała stopę oprocentowania kredytów ze stopą inflacji.
4. Ustawa o działalności gospodarczej prowadzonej przez inwestorów zagranicznych. Zobowiązywała przedsiębiorstwa zagraniczne do odsprzedawania dewiz państwu po ustalonym przez bank centralny kursie, zapowiadała możliwość wywozu zysków za granicę i zwalniała przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym od płacenia popiwku.
5. Ustawa o nowych zasadach opodatkowania. Wprowadzała jednolite zasady płacenia podatków we wszystkich sektorach gospodarki.
6. Ustawa o prawie celnym. Wprowadzała jednakowe dla wszystkich podmiotów gospodarczych zasady clenia towarów importowanych.
7. Ustawa o prawie dewizowym. Likwidowała państwowy monopol w handlu zagranicznym i wprowadzała wewnętrzną wymienialność złotówki, a także zobowiązywała przedsiębiorstwa do odsprzedawania państwu zarobionych dewiz.
8. Ustawa o podatku od wzrostu wynagrodzeń. Ograniczała wzrost płac nominalnych w przedsiębiorstwach w stosunku do realnego wzrostu cen (wprowadzając tzw. popiwek).
9. Ustawa o szczególnych warunkach zwalniania pracowników. Stwarzała nowe przepisy chroniące ludzi zwalnianych z pracy (zwłaszcza w drodze zwolnień grupowych), zapewniała odprawę finansową przy zwolnieniu i wprowadzała okresowe zasiłki dla bezrobotnych.
10. Ustawa o zatrudnieniu. Unieważniała ustawę o osobach uchylających się od obowiązku pracy oraz zmieniała zasady funkcjonowania biur pośrednictwa pracy.

b) Stabilizacja makroekonomiczna i sposoby obniżania inflacji. 

Program stabilizacyjny miał doprowadzić do równowagi makroekonomicznej, czyli w głównej mierze zwalczyć gigantyczną inflację (czasami zwaną hiperinflacją) i uporać się z powszechnymi niedoborami rynkowymi. Rada Ministrów zdecydowała się na szybki tryb realizowania reform, co zostało później nazwane szokiem kontrolowanym. Podstawowym narzędziem programu była liberalizacja cen. Dotyczyła ona prawie 90% obrotów. Uwolnienie cen od nakazów i zakazów aparatu państwowego spowodowało na początku lat 90-tych ich znaczne wywindowanie. Wzrost ten na początku działał głównie na sferę popytu, co wiązało się z likwidacją kolejek w sklepach, będących nieodzownym elementem realnego socjalizmu. Z czasem obserwowano już regulacje podaży tak u producentów jak i dostawców. W niezwykle krótkim czasie nasza gospodarka przestała być gospodarką niedoborów. Liberalizacji cen towarzyszyły stabilizatory- tzw. kotwice antyinflacyjne, które były narzędziami w walce z inflacją. Restrykcyjna polityka dochodowa państwa - czyli zamrożenie płac. Do osiągnięcia równowagi rynkowej niezbędna była kontrola płac, która uniemożliwiała ich wzrost  proporcjonalnie do wzrostu cen detalicznych. Ponadto wprowadzono tzw. popiwek czyli podatek od ponad normatywnego wzrostu wynagrodzeń. Fundusz płac był indeksowany współczynnikiem inflacji mnożonym w styczniu 1990 przez 0.2, od lutego do kwietnia 1990 przez 0.3, a potem przez 0.6.  Płace były więc podnoszone w określonej proporcji do rzeczywistego wzrostu cen a na każdą większą podwyżkę nakładano podatek. Istotną rolę odgrywał również Narodowy Bank Polski, którego restrykcyjna polityka pieniężna bezpośrednio przyczyniła się do zahamowania szybkiego wzrostu inflacji. Najważniejszymi instrumentami, którymi organ ten się posługiwał były stopa procentowa, zmieniana co miesiąc, będąca bodźcem do ograniczenia konsumpcji i zwiększania oszczędności oraz stały, ujednolicony kurs walutowy. W dużym stopniu ograniczone zostały wydatki publiczne. W 1990 roku zmniejszono je o 24% w stosunku do roku 1989. Państwo wprowadziło duży pakiet oszczędnościowy. Ustalono wysoką stopę podatku dochodowego od przedsiębiorstw, instytucji i ludności (początkowo równą 50%, później zredukowaną do 40%), dużą dywidendę od funduszu założycielskiego (40%), podatek od funduszu wynagrodzeń, wspomniany już popiwek, a także wysokie składki  na  ZUS (43, a potem 48%). Ponadto warte odnotowania było wprowadzenie instytucji długu publicznego oraz liberalizacja handlu zagranicznego i zmiana polityki dewizowej. 

c) Budowanie kapitalizmu - transformacja systemowa państwa.

Transformacja systemowa, czyli przejście od gospodarki planowanej centralnie do gospodarki rynkowej, wiązała się ściśle ze zmianą ustroju politycznego. Wyróżniamy jej dwa elementy:

• Tworzenie rynkowych warunków działania wszelkich jednostek gospodarczych.
• Przekształcenie tzw. infrastruktury systemowej, czyli duży zakres zmian instytucjonalnych.

Mechanizm regulujący działanie gospodarki planowej musiał zostać zastąpiony mechanizmem wolnorynkowym. Ta zmiana musiała zostać dokonana na kilku płaszczyznach:

1. Główny podmiot gospodarczy czyli państwo musiało zostać zastąpione przez przedsiębiorstwa niezależne, samodzielne i autonomiczne. W gestii państwa pozostaje jedynie stanowienie prawa a nie wydawanie dyrektyw indywidualnych.
2. Liberalizacja prawa własności, dzięki której w Polsce w latach 1990-1993 utworzono ponad 1.000.000 nowych prywatnych firm.
3. Odejście od dotacji państwowych tak na produkcję wielu towarów jak i konsumpcję niektórych grup ludzi. Doprowadziło to do zrównoważenia podaży z popytem. Również pierwsze przejawy reklamy i marketingu. 
4. Niesprawne przedsiębiorstwa ulegały mechanizmom eliminacji. W związku z tym część została zlikwidowana, a część zbankrutowała. Zmienił się przez to udział w PKB poszczególnych sektorów gospodarki (wykres nr 4 i 5)
5. W szybkim tempie rosła liczba prywatnych podmiotów gospodarczych. Jednocześnie wielkie przedsiębiorstwa ulegały redukcjom i nastąpiła demonopolizacja różnych gałęzi gospodarczych. Doszło zatem do dekoncentracji organizacyjnej gospodarki, dzięki której zwiększyła się konkurencja po stronie podaży.
6. Liberalizacja handlu zagranicznego przyczyniła się do tego, że Polska gospodarczo stała się silniej powiązana z krajami Zachodu. (Wykres nr 6 i 7)
7. Liberalizacja rynku pracy- wolny przepływ siły roboczej i pojawienie się bezrobocia.
8. Liberalizacja rynku kapitałowego- ujednolicenie stopy procentowej dla wszystkich podmiotów gospodarczych.
9. Rynek pieniężny. Wzrost roli Złotego, który wyparł obce waluty z obiegu.
10. Rynek walutowy. Relacje popytu i podaży stanowią o cenach walut obcych. Powstają kantory znajdujące się w rękach prywatnych.

Przekształcenia własnościowe były nieodzowną częścią zmian instytucjonalnych w Polsce. Spośród trzech sposobów przekształceń zdecydowanie dominowała prywatyzacja. Stosowano jej 2 metody:

• Kapitałową- dotyczyła tylko dużych przedsiębiorstw o dobrej kondycji finansowej
• Przez likwidację- łatwiejsza do przeprowadzenia lecz niosła za sobą bezrobocie. Nie było również dostatecznego popytu na likwidowane firmy.

Istotnym elementem transformacji systemowej była komercjalizacja – przekształcenie przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, w celu późniejszej prywatyzacji.  Przekształcenia własnościowe przyniosły znaczącą poprawę ich efektywności, racjonalizację zatrudnienia, wzrost wydajności pracy, obniżkę kosztów i szerokie zastosowanie nowoczesnych technologii produkcji oraz metod zarządzania firmą.

Negatywne efekty transformacji.

W latach 1990 - 91 polska gospodarka wpadła w recesję. Spadła produkcja przemysłowa oraz rolnicza i zmniejszyła się liczba budowanych mieszkań. Pojawiło się bezrobocie, będące wcześniej zjawiskiem nieznanym. Ściśle wiązało się z nim ubożenie dużych grup społeczeństwa, których warunki bytowe uległy znacznemu pogorszeniu.

a) Zjawiska niemożliwe do uniknięcia, będące piętnem poprzedniego systemu.

Spadek PKB rzędu 18-20% w latach 1990 – 91 spowodowana zmniejszeniem nakładów inwestycyjnych.

Pojawienie się bezrobocia (wykres nr 8)

Pogorszenie się sytuacji sfery budżetowej. Mniejsze wpływy do budżetu wiązały się z koniecznością redukcji wydatków.

Wysoki wzrost cen w pierwszych miesiącach transformacji i spadek płac realnych.

b) Najczęściej podnoszone zarzuty wobec Planu Balcerowicza.

Zerwanie z polityką protekcjonizmu i identyczne traktowanie wszelkich podmiotów gospodarczych, również tych najwrażliwszych, które najbardziej odczuły wprowadzenie mechanizmów rynkowych.

Zbyt wysoka skala dewaluacji połączoną z za długim utrzymywaniem zaniżonego kursu dolara.

Wysokie obciążenia podatkowe przedsiębiorstw państwowych, hamujące rozwój inwestycji.

Za duży zakres liberalizacji handlu zagranicznego. Polscy producenci krajowi byli wystawieni na wyniszczającą konkurencję zagranicznych przedsiębiorstw.

Sukces Planu Balcerowicza.

Tytułem podsumowania stwierdzam, iż Plan Balcerowicza, mimo głosów krytyki, odniósł sukces. Najważniejsze elementy składające się na ów sukces:

1. Pozytywne zmiany w strukturze gospodarki.
2. Uruchomienie i rozwój mechanizmów rynkowych kształtujących odtąd polską gospodarkę- koniec z problemami niedoborów i kolejek.
3. Powstanie rynku kapitałowego.
4. Likwidacja deficytu budżetowego.
5. Umocnienie  złotego.
6. Rozpoczęcie procesów prywatyzacyjnych i demonopolizacyjnych w gospodarce.
7. Stały wzrost gospodarczy od 1992 roku.
8. Zahamowanie inflacji.
9. Otwarcie gospodarki na świat. 

Bibliografia:

1. Balcerowicz Leszek, “Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok”, PWN,     Warszawa 1997
2. Belka Marek, Trzeciakowski Witold, “Dynamika transformacji polskiej gospodarki”, Poltext,   Warszawa 1997
3. Balcerowicz Leszek, “800 dni”,  Polityka SP,  Warszawa 2009
4. Rocznik statystyczny  GUS 1994
5. ,,Nowa Encyklopedia Powszechna PWN”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996
6. Oficjalna strona internetowa Głównego Urzędu Statystycznego http://www.stat.gov.pl/gus 
7. Oficjalna strona internetowa profesora Leszka Balcerowicza http://www.balcerowicz.pl/pl

Pozytywny i negatywny wpływ wykorzystania badań opinii publicznej na różnorodne aspekty funkcjonowania społeczeństwa i państwa.

Autor: Maja Rudzka

Badanie opinii publicznej stało się we współczesnym świecie bardzo popularnym i niezaprzeczalnie kontrowersyjnym sposobem ujawniania informacji na temat świadomości obywateli. Jest to sprawdzanie reakcji zbiorowości ludzkich na działania polityczne i społeczne lub inaczej - wyrażany publicznie stan świadomości owych zbiorowości.  Dotyczy spraw ważnych dla społeczeństwa, które w danym okresie czasu budzą wątpliwości. Liczne sondaże i wielkie badania stały się już stałym elementem badania opinii publicznej, jednak nie zawsze informacje w nich zawarte możemy uznać za rzeczywiste.

Opinia publiczna jest kształtowana przez informacje, które do niej docierają, a te mogą być poddane manipulacji. Uważa się wręcz, że opinia publiczna jest często manipulowana przez przywódców partii i środki masowego przekazu. Sprzyjający tego typu działaniom jest czas kampanii wyborczej. Coraz częściej bowiem politycy sprawdzają, jak ich działania są oceniane w badaniach i dostosowują swoje postępowanie do tego, czego rzekomo oczekuje społeczeństwo. W rzeczywistości jednak, badania opinii publicznej obciążone są poważnym marginesem błędu i często dostarczają odpowiedzi na mało - w gruncie rzeczy - ważne pytania. Statystyki podawane przez centra badania opinii publicznej są niedokładne i nierzetelne.  Ankietowani z reguły nie przywiązują zbytniej uwagi do odpowiedzi na istotne pytania zadawane przez ankietera, co powoduje „fałszywość” otrzymywanego wyniku sondaży. W przypadku pytań kontrowersyjnych, ankieter musi liczyć się z odmową odpowiedzi, bądź podaniem odpowiedzi nieprawdziwej, co także wpływa na zwiększenie się marginesu błędu.  

Znajomość opinii publicznej wskazuje politykom, jakie są poglądy na temat danego zjawiska i jak duża część społeczeństwa je podziela, ale informacje te mogą służyć także społeczeństwu.  Dzięki badaniom opinii publicznej nie uzyskujemy jednak wiedzy na temat faktów, ale na temat sądu o nich. Badanie opinii publicznej, pomimo kontrowersji jakie budzi, może mieć więc także pozytywne aspekty. Poznajemy opinie na temat problemów, które z reguły dotyczą nas samych, a co za tym idzie, łatwiej znaleźć rozwiązanie w danej kwestii. Sondaże, choćby częściowo, pozwalają organom rządzącym znaleźć kompromis i starać się o poprawę sytuacji. Często obok terminu opinia publiczna używa się określenia opinia społeczna, która uznawana jest za pojęcie szersze. Dotyczy obszerniejszego zakresu problemów, w tym - niewiążących się bezpośrednio z polityką, np. takich jak: wychowanie, transplantacja organów, aborcja, eutanazja.Pomimo, iż badania opinii społecznej to zaledwie zarys oczekiwań społeczeństwa i zgromadzonych opinii – po uwzględnieniu marginesu błędu -  dają nam jednak ogólny zarys tego, co twierdzą obywatele. Udział w sondażu i jego wynik to także po części sposób rozwoju demokracji. Wyniki badań należy przyjmować z dystansem, jednak tematy poruszane w sondażach mogą stać się powodem dyskusji publicznej, zajęciem się problemem przez władze publiczne, a co za tym idzie - nawet rozwiązaniem go.

Ochrona konsumenta w bankowości elektronicznej

Autor: Marcin Borowski

I. Wstęp

Wiek XXI przyniósł ludzkości niezwykle dynamiczny rozwój technologii komunikacyjnych i informacyjnych. Rozwój ten wywarł niebagatelny wpływ na niemal wszystkie dziedziny życia  społeczeństwa naszych czasów. Nie oparł mu się także sektor usług bankowych. Ostatnia dekada jest okresem rozwoju bankowości elektronicznej. Usługi dostępne dwadzieścia cztery godziny na dobę, siedem dni w tygodniu, w dowolnym miejscu na świecie – to obraz współczesnej bankowości. Nowoczesne środki transportu oraz światowe media sprawiły, że dużo czynności można realizować za pomocą komputerów oraz połączeń internetowych. Współcześnie większa część obywateli jest w posiadaniu „plastykowego pieniądza” – karty kredytowej, dzięki której bezgotówkowe transakcje pozwalają na dokonywanie zakupów zarówno w tradycyjnych sklepach jak i e-sklepach za pomocą transferów internetowych. Ponadto cechą dzisiejszego społeczeństwa masowego jest życiowy pośpiech oraz koncentracja na zdobywaniu dóbr materialnych. Do takiego stylu życia klientów dostosować się musiała szeroko rozumiana sfera bankowa w tym usługodawstwo bankowe, gdyż dzisiaj poza operacjami standardowymi, jak pożyczki, kredyty czy depozyty, ogromne znaczenie mają także ułatwienia dedykowane klientowi w zakresie dostępu do jego oszczędności. Taka sytuacja wiąże się z dwustronną korzyścią, dwustronną oszczędnością. Oprócz niepowetowanej wygody po stronie konsumenta, po stronie banków mamy spore oszczędności związane z niższymi opłatami za  identyczne usługi dokonywane tradycyjną drogą.

Najbardziej popularnymi środkami dostępu do rachunków bankowych w ramach bankowości elektronicznej są:

1. komputer osobisty 
2. telefon 
3. terminal w siedzibie banku 
4. odbiornik telewizyjny z odpowiednim dekoderem

II. Definicje bankowości elektronicznej 

Najpowszechniejsza definicja bankowości elektronicznej określa ją jako zestaw środków technicznych (kanałów dystrybucji), które umożliwiają dostęp do usług bankowych. Wśród zwolenników takiego postrzegania bankowości elektronicznej spotykamy się z następującymi definicjami:

• Bankowość elektroniczna to wszelkie rozwiązania biznesowe i technologiczne umożliwiające interakcję banku i jego klientów przez urządzenia techniczne przekazujące dane za pomocą Internetu, bądź przez inne kanały elektroniczne.
• Bankowość elektroniczna, oparta jest na zastosowaniu elektronicznych urządzeń telekomunikacyjnych, świadczeniu usług bankowych na odległość, które pozwalają klientowi na korzystanie z tych usług w siedzibie własnej firmy lub w miejscu zamieszkania. Dodatkowo usługa może być wykorzystywana za pośrednictwem bezprzewodowych urządzeń, takich jak notebooki czy telefony komórkowe.

Innym podejściem jest definiowanie bankowości elektronicznej jako świadczonej przez banki na rzecz klienta usługi:

• Bankowość elektroniczna jest formą usług oferowanych przez niektóre banki, polegającą na umożliwieniu klientowi dostępu do jego rachunku za pośrednictwem komputera (bądź innego urządzenia elektronicznego, np. bankomatu czy telefonu) i łącza telekomunikacyjnego (np. linii telefonicznej)

Bankowość elektroniczna jest czasami przedstawiana jako działalność prowadzona w formie dość specyficznej, podkreślającej jej niezwykle istotny charakter ekonomiczny:

• Bankowość elektroniczną należy rozumieć jako bezkontaktową formę realizacji usług bankowych i dostępu do produktów bankowych, która umożliwia wykorzystywanie tych usług (produktów) bez konieczności odwiedzania banku bądź jego filii.

Definicję łączącą jednocześnie dotychczasowe punkty widzenia zaproponował M. Polasik, który twierdzi, że:

• Bankowość elektroniczna to forma działalności bankowej polegająca na zdalnym świadczeniu klientom usług bankowych za pośrednictwem elektronicznych kanałów interaktywnej komunikacji, prowadzona zazwyczaj w ramach odrębnej oferty.

Ten brak zgodności definicyjnej jest z całą pewnością skutkiem niezwykle dynamicznej, szybkiej ekspansji nowego rodzaju usług bankowych stąd doktryna prawnicza nie zdążyła wypracować jeszcze w miarę spójnej i przejrzystej koncepcji definiowania bankowości elektronicznej.

III. Rodzaje usług bankowości elektronicznej

Home-banking oraz internet-banking to dwie najbardziej popularne elektroniczne usługi bankowe.  Różnica między nimi jest taka, że w home-bankingu połączenie komputera konsumenta następuje bezpośrednio przy pomocy modemu na numer telefoniczny banku, przy pomocy oprogramowania, które po zawarciu umowy dostaje klient. W Internet bankingu natomiast połączenie ma miejsce za pomocą sieci internetowej i standardowej przeglądarki internetowej. Dotychczas najpopularniejsza formą bankowości elektronicznej było połączenie z bankiem za pomocą bankomatów, współcześnie jednak najprężniej rozwija się bankowość internetowa.. Kolejną formą łączności jest phone-banking. Tego rodzaju usługi polegają na telefonicznym połączeniu klienta z bankowym centrum obsługi klienta celem otrzymania informacji związanych z rachunkami bankowymi, ofertami banków, zleceniami operacji itp. Klient otrzymuje uprzednio tzw. telekom, umożliwiający mu dostęp do powyższych możliwości. Istnieją opinie wyodrębniające także sms-banking oraz e-mail banking polegające przede wszystkim na oferowaniu przez bank możliwości przesyłania klientowi informacji dotyczących jego rachunku bankowego.

Istnieją na świecie i w Polsce dwa zasadnicze rodzaje banków:

1. Banki istniejące fizycznie i ich tradycyjne sieci oddziałów, które dodatkowo tworzą (alternatywnie)  możliwości internetowego zarządzania kontami.
2. Banki wirtualne, internetowe, które nie posiadają placówek tradycyjnych. Oferują one wyłącznie dostęp do konta, bez możliwości wizyty osobistej w oddziale tradycyjnym.

Aby zapewnić bezpieczeństwo w korzystaniu z powyższych usług i bezpieczeństwo obrotu prawnego, bankowość elektroniczna musi podlegać szczególnym regulacjom prawnym.

IV. Podstawa prawna bankowości elektronicznej

Aktem podstawowym, umożliwiającym dynamiczny i swobodny rozwój usług bankowych  jest ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe. Przede wszystkim definiuje ona pojęcie banku. Jak stanowi art. 2 bank jest osobą prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń, które uprawniają bank do wykonywania czynności bankowych, obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym. Na potrzeby niniejszego referatu zwrócimy uwagę w szczególności na art. 5 ustawy Prawo bankowe. Wymienione są tutaj czynności bankowe, mogące być wykonywane wyłącznie przez banki. Są to czynności koncesjonowane zatem bank może je wykonywać w granicach udzielonego mu upoważnienia. Wśród nich wymienia się:

• Czynności sensu stricte, które mogą być wykonywane wyłącznie przez Bank. (przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów, prowadzenie innych rachunków bankowych, udzielanie kredytów, udzielanie i potwierdzanie gwarancji bankowych oraz otwieranie i potwierdzanie akredytyw, emitowanie bankowych papierów wartościowych, przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych, wydawanie instrumentu pieniądza elektronicznego, wykonywanie innych czynności przewidzianych wyłącznie dla banku w odrębnych ustawach.
• Czynności sensu largo, które stają się czynnościami bankowymi o ile są wykonywane przez banki (udzielanie pożyczek pieniężnych, operacje czekowe i wekslowe oraz operacje, których przedmiotem są warranty, wydawanie kart płatniczych oraz wykonywanie operacji przy ich użyciu, terminowe operacje finansowe, nabywanie i zbywanie wierzytelności pieniężnych, przechowywanie przedmiotów i papierów wartościowych oraz udostępnianie skrytek sejfowych, prowadzenie skupu i sprzedaży wartości dewizowych, udzielanie i potwierdzanie poręczeń, wykonywanie czynności zleconych, związanych z emisją papierów wartościowych, pośrednictwo w dokonywaniu przekazów pieniężnych oraz rozliczeń w obrocie dewizowym.

Zmiana ustawy Prawo bankowe z 1 stycznia 1998 roku pozwoliła na składanie oświadczeń woli, dokonywaniu powszechnych czynności bankowych za pomocą elektronicznych nośników informacji. Oznaczało to, że dokumenty elektroniczne były traktowane tak samo jak te tradycyjne, papierowe. Dokument związany z czynnościami bankowymi, może być sporządzony na informatycznych nośnikach danych, jeśli będzie utworzony w sposób należyty czyli utrwalony, przekazany, przechowywany oraz zabezpieczony. Definicja dokumentu elektronicznego znajduje się w ustawie z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne - dokument elektroniczny to stanowiący odrębną całość znaczeniową zbiór danych uporządkowanych w określonej strukturze wewnętrznej i zapisany na informatycznym nośniku danych. Następnym ważnym zagadnieniem funkcjonującym w działalności banków jest umowa. Z umową elektroniczną mamy do czynienia, gdy zarówno jej zawarcie jak i wykonanie nastąpi w formie elektronicznej. Wśród umów, które mają za przedmiot czynności bankowe w ramach obrotu profesjonalnego, są umowy zawierające kontrakt zgodnie z wcześniej zawartą umową ramową określającą warunki współpracy. Kolejnym rodzajem umów elektronicznych są takie, które zawierane są drogą elektroniczną, ale wykonywane tradycyjnie. Trzecia kategoria to umowy zawierane w formie tradycyjnej a wykonywane w formie elektronicznej. Coraz popularniejsze staje się także zawieranie umów rachunku bankowego on-line. Przepisy kodeksu cywilnego nie przewidują bowiem żadnej szczególnej formy zawierania tego rodzaju umów. Jedynie art. 52 ust. 1 prawa bankowego stanowi, iż umowa ta zawierana jest na piśmie. Przez umowę o usługi bankowości elektronicznej bank zobowiązuje się do zapewnienia dostępu do środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku za pośrednictwem urządzeń łączności przewodowej lub bezprzewodowej wykorzystywanych przez posiadacza, a także do wykonywania operacji lub innych czynności zleconych przez posiadacza, a posiadacz upoważnia bank do obciążania jego rachunku kwotą dokonanych operacji oraz należnymi bankowi opłatami i prowizjami albo zobowiązuje się do zapłaty należności na rachunek wskazany przez bank, w określonych terminach. Umowa taka musi zawierać analogiczne elementy jak umowa o elektroniczny instrument płatniczy, wymienione w art. 3 ust. 2 ustawy, oraz określać zasady identyfikacji elektronicznej posiadacza czy zasady postępowania posiadacza w związku z dokonywaniem operacji bankowych. Art. 31 określa obowiązki banku:

1. zapewnienie bezpieczeństwa dokonywania operacji z zachowaniem należytej staranności i przy wykorzystaniu właściwych rozwiązań technicznych,
2. udostępnianie posiadaczowi informacji o dokonanych operacjach i rozliczeniach oraz pobranych opłatach, prowizjach w sposób i terminach określonych w umowie,
3. niezwłoczne informowanie o odmowie lub braku możliwości wykonania zleconej operacji z przyczyn niezależnych od banku.

Oświadczenie woli stanowi bardzo ważną instytucję polskiego prawa cywilnego, uregulowanego w  Kodeksie cywilnym. Artykuł 60 kodeksu cywilnego definiuje je jako każde zachowanie się osoby dokonującej czynności prawnej, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również w postaci elektronicznej. Oświadczeniem woli jest dowolne zachowanie się, ujawniające wolę w sposób dostateczny stąd w tym zakresie pojęcia znajdzie się także komunikacja elektroniczna i dlatego właśnie ustawodawca zdecydował się na zmianę przepisu z art. 60 akcentując dopuszczalność oświadczeń woli w postaci elektronicznej. Podobnie stanowi prawo bankowe w art. 7 ust. 1.

Chwilę złożenia oświadczenia woli polskie prawo rozstrzyga na podstawie teorii doręczenia zgodnie z art. 61 § 1 k.c, który określa iż oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Tę samą metodę przyjął prawodawca w sferze stosunków elektronicznych. Zgodnie z art. 61 § 2 k.c. oświadczenie woli wyrażone w postaci elektronicznej jest złożone innej osobie z chwilą, gdy wprowadzono je do środka komunikacji elektronicznej w ten sposób, żeby osoba ta mogła zapoznać się z jego treścią.

W art. 78 § 1 Kodeksu cywilnego dla zachowania formy pisemnej czynności prawnej wystarczy złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Paragraf 2 tegoż artykułu stanowi że oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej.

Natomiast ustawa z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych wprowadziła pojęcie usługi bankowości elektronicznej jako jeden z elektronicznych instrumentów płatniczych. Pod tym pojęciem, zgodnie z art. 2 pkt 5, należy rozumieć każdy instrument płatniczy, w tym z dostępem do środków pieniężnych na odległość, umożliwiający posiadaczowi dokonywanie operacji przy użyciu elektronicznych nośników informacji lub elektroniczną identyfikację posiadacza niezbędną do dokonania operacji, w szczególności kartę płatniczą lub instrument pieniądza elektronicznego. Ustawa ta reguluje odpowiedzialność banku i klienta oraz zasady prowadzenia usług bankowości elektronicznej, umożliwiającej dostęp do środków pieniężnych oraz wykonywanie operacji bankowych. Prawodawca zwrócił też uwagę na obowiązki klienta, zachowanie należytej staranności czy korzystanie z właściwych rozwiązań technicznych.

Następny akt normalizujący działalność bankową to ustawa z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym. Ustawa reguluje między innymi warunki stosowania podpisu elektronicznego, skutki prawne jego stosowania, zasady świadczenia usług certyfikacyjnych oraz zasady nadzoru nad podmiotami świadczącymi usługi certyfikacyjne. Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy, podpisem elektronicznym są dane w postaci elektronicznej, które służą do identyfikacji osoby podpis składającej. Jest to prawnie zatwierdzona i ujednolicona forma autoryzacji, uwierzytelniania w sieci. Podpis jest powiązany z danymi, do których został dołączony i to tak, że jakakolwiek późniejsza ich zmiana jest rozpoznawalna. Dane w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, złożonym i weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu, są równoważne pod względem skutków prawnych dokumentom opatrzonym podpisami własnoręcznymi.

Umowy, dokumenty, wszystko co jest powiązane z działalnością banków obejmuje tajemnica bankowa. Bank będąc instytucją zaufania publicznego obowiązany jest do szczególnego  zachowania względem klientów. Naruszanie tajemnic bankowych obwarowane jest sankcjami karnymi (art. 171 ust. 5 ustawy prawo bankowe) i cywilnymi. Na banku ciąży jednak obowiązek  udzielania informacji stanowiących tajemnicę bankową sądom czy prokuraturze w związku z toczącym się postępowaniem o przestępstwo.

Informatyzacja sektora bankowego spowodowała konieczność usankcjonowania zasad gromadzenia, przetwarzania i wykorzystywania informacji osobowych. Banki przetwarzają dane osobowe w oparciu o regulacje ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe oraz przepisy aktów wykonawczych wydanych na podstawie tej ustawy. Bank, tak jak każdy administrator danych, musi legitymować się jedną z przesłanek przetwarzania danych osobowych określonych w art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych. Podstawę prawną uzasadniającą przetwarzanie danych osobowych przez bank stanowi art. 23 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 ustawy o ochronie danych osobowych (dane są przetwarzane w celu zawarcia i wykonania umów zawartych przez klientów z bankiem).

V. Nadzór bankowy

Następnym istotnym zagadnieniem jest nadzór nad działalnością banków. Zadania nadzorcze zarówno nad bankowością tradycyjną jak i elektroniczną sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego. Komisja jest organem administracji powołanym ustawą z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym. Do zadań Komisji należy między innymi:

• sprawowanie nadzoru nad rynkiem finansowym,
• podejmowanie działań służących prawidłowemu funkcjonowaniu rynku finansowego,
• podejmowanie działań mających na celu rozwój rynku finansowego i jego konkurencyjności,
• podejmowanie działań edukacyjnych i informacyjnych w zakresie funkcjonowania rynku finansowego.

Celem nadzoru nad rynkiem finansowym jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania

tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku.

VI. Podsumowanie

Banki podążają za rozwojem telekomunikacyjnym i oferują nowe usługi i rozwiązania, wykorzystując do tego bankowość elektroniczną. Mimo permanentnego wzrostu liczby użytkowników bankowości elektronicznej to nadal istnieją zwolennicy bankowości tradycyjnej. Powodem takiego stanu rzeczy może być fakt, iż z bankowości elektronicznej korzystają najczęściej osoby w młodym wieku i wykształcone. Nie bez znaczenia jest także kwestia braku zaufania do rozwijających się technologii informatycznych. Część społeczeństwa obawia się o bezpieczeństwo swoich oszczędności. Bankowość elektroniczna nie zastępuje więc tradycyjnej bankowości, ale ją uzupełnia. Indywidualny klient ceni sobie komfort i oszczędność czasu, a właśnie taki rodzaj bankowości ułatwia kontakt konsumenta z instytucją. Urzeczywistniając nowe inicjatywy, przede wszystkim te zwiększające bezpieczeństwo produktów bankowych, e-banking będzie wciąż pozyskiwał nowych zwolenników. Bankowość elektroniczna obok handlu elektronicznego, jest podstawowym wyznacznikiem stopnia informatyzacji społeczeństwa. Aby w pełni wykorzystać możliwości tego społeczeństwa do wzmożenia działań mających na celu przyśpieszenie wzrostu gospodarczego w Polsce, niezbędne jest ze strony Państwa stworzenie takich regulacji prawnych (przejrzystych, spójnych, prorozwojowych) by szeroko rozumiana bankowość, również ta elektroniczna miała korzystne warunki do rozwoju. Ze strony instytucji bankowych natomiast oczekiwać powinno się permanentnego monitorowania i natychmiastowego reagowania na zagrożenia celem zabezpieczenia interesów stron. Tego rodzaju działania o charakterze fundamentalnym mogłyby przekonać Polaków, że bankowość elektroniczna jest bezpieczną i  ekonomiczną usługą życia codziennego.

Bibliografia

1. Chmielarz W., Systemy elektronicznej bankowości i cyfrowej płatności, Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Informatyczna, Warszawa 1999.
2. Dziuba D. T., Systemy informatyczne w obsłudze banków detalicznych, Wydział Nauk Ekonomicznych, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2002.
3. Gospodarowicz A., Bankowość elektroniczna, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2004.
4. Gołaczyński J., Umowy elektroniczne w obrocie gospodarczym, Difin, Warszawa 2005.

Netografia

1. www.e-ochronadanych.pl
2. www.epodpis.com
3. www.ogn.com.pl

Akty prawne

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych
4. Ustawa z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym
5. Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych